२० श्रावण २०८३,धनगढी : “मातृदेवो भवः। पितृदेवो भवः।” यो केवल वैदिक मन्त्र मात्र होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यतालाई डोर्याउने नैतिक मेरुदण्ड हो। वेद र उपनिषद्ले आमा–बुवालाई ईश्वरभन्दा माथि राखेका छैनन्, बरु उनीहरूलाई नै पृथ्वीका प्रत्यक्ष र पहिलो ईश्वर मानेका छन्। सृष्टिको सुरुवात, पालनपोषण र संस्कार निर्माणमा आमा–बुवाको भूमिका अतुलनीय हुने भएकाले नै वैदिक दर्शनले उनीहरूलाई देवत्वको स्थान दिएको हो। तर, २१औं शताब्दीको आधुनिक, प्रविधिमैत्री र व्यस्त नेपाली समाजमा आइपुग्दा यो दिव्य दर्शन केवल ग्रन्थहरूमा मात्र सीमित हुन थालेको आभास हुन्छ। भौतिक सुख र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको दौडमा दौडिरहेको वर्तमान पुस्ताले आफ्ना जन्मदाताको महत्त्व र आफ्नो उत्तरदायित्वलाई भुल्दै गएको देखिन्छ।
वैदिक र पौराणिक धरोहर: प्रत्यक्ष देवताको अवधारणासनातन संस्कृतिमा अदृश्य ईश्वरलाई चिन्नुअघि सन्तानले आमा-बुवाबाटै संसार र संस्कार सिक्छन्। माता, पिता र गुरुलाई हाम्रो दर्शनले सबैभन्दा ठूलो तीर्थ (त्रिवेणी धाम) मानेको छ। महाभारतमा यक्षको प्रश्नको उत्तर दिँदै युधिष्ठिरले भनेका छन्: “आकाशभन्दा उच्च पिता हुन् र पृथ्वीभन्दा गह्रौँ आमा हुन्।” पितृभक्त श्रवणकुमारले आफ्ना दृष्टिविहीन माता–पितालाई काँधमा राखेर तीर्थाटन गराएको प्रसङ्ग होस् वा भगवान् गणेशले माता–पिता (शिव–पार्वती) लाई नै ब्रह्माण्ड मानेर परिक्रमा गरी प्रथम पूज्यको उपाधि पाएको कथा होस्, यी सबैले माता–पिताको सेवा नै सर्वोत्तम धर्म हो भन्ने प्रमाणित गर्छन्। माता–पिताको निष्काम सेवा र सम्मान गर्नाले नै जीवनका चार पुरुषार्थः धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको प्राप्ति हुने विश्वास गरिन्छ।
नेपाली समाजको बदलिँदो स्वरूप र सामाजिक यथार्थः कुनै समय नेपाली समाज संयुक्त परिवारको एउटा बलियो उदाहरण थियो, जहाँ हजुरबुवा–हजुरआमा, आमा–बुवा र नाति–नातिना एउटै छानामुनि बस्ने गर्थे। तर, पछिल्ला दशकहरूमा तीव्र बजारीकरण, सहरीकरण र शिक्षा तथा रोजगारीका लागि विदेशिने प्रवृत्तिका कारण हाम्रो पारिवारिक संरचना भत्किँदै गएको छ।त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रस्थान कक्षमा आँसु लुकाउँदै आफ्ना तन्नेरी छोराछोरीलाई बिदाइ गर्ने वृद्ध आमा-बुवाहरूको दृश्य आज हरेक नेपालीको घर-घरको कथा बनेको छ। काठमाडौँका गल्लीहरूदेखि विकट गाउँहरूका रित्ता घरहरूसम्म, वृद्ध आमा–बुवाहरू एक्लोपनको गहिरो खाडलमा परिरहेका छन्। बिरामी पर्दा तातो पानी दिने र गफ गर्ने मान्छे समेत नपाएर कैयौँ ज्येष्ठ नागरिकहरू आफ्नै घरमा ‘कैदी’ सरह जीवन बिताउन बाध्य छन्।
वृद्धाश्रमको बढ्दो संख्या एक सामाजिक चुनौतीः राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग र सामाजिक संस्थाहरूको विभिन्न समयका अध्ययन प्रतिवेदनहरूका अनुसार नेपालका दर्जनौँ जिल्लाहरूमा वृद्धाश्रम तथा ज्येष्ठ नागरिक हेरचाह केन्द्रहरू सञ्चालनमा छन्। काठमाडौँको पशुपति समाज कल्याण केन्द्र वृद्धाश्रमदेखि लिएर देवघाट, जनकपुरको जानकी वृद्धाश्रम र विभिन्न निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित केयर होमहरूमा वृद्धवृद्धाहरूको सङ्ख्या निरन्तर बढिरहेको छ।सबैभन्दा दुःखद कुरा त के छ भने, यी वृद्धाश्रमहरूमा केवल असहाय वा सन्तान नभएकाहरू मात्र छैनन्; बरु उच्च ओहोदामा रहेका, विदेशमा सेटल भएका र आर्थिक रूपमा सम्पन्न सन्तानका आमा–बुवाहरू पनि भेटिन्छन्। छोराछोरी अस्ट्रेलिया, अमेरिका वा युरोपमा आलिसान जीवन बिताइरहँदा, नेपालमा तिनैलाई जन्म दिने आमा-बुवाहरू वृद्धाश्रमको एउटा चिसो कोठामा सन्तानको फोन कल र बाटो हेरेर दिन काटिरहेका छन्। यो हाम्रो आधुनिकता र शिक्षामाथिको सबैभन्दा ठूलो व्यङ्ग्य हो।
आधुनिक युगमा माता–पिताको अभूतपूर्व सान्दर्भिकताः आजको पश्चिमा संस्कृतिको बढ्दो प्रभाव र तडकभडकका बीच पनि माता–पिताले दिने संस्कार नै व्यक्तिको चरित्रको मुख्य आधार हो। युवावस्थाको तीव्र तनाव, मानसिक समस्या (डिप्रेसन) र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा आमा–बुवाको सामीप्य र आशीर्वादले नै सन्तानलाई मानसिक शान्ति र सुरक्षाको अनुभूति दिन्छ। आजको नयाँ पुस्तासँग आधुनिक प्रविधि, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र किताबी ज्ञान होला, तर जीवन जिउने, हन्डर खाएर अघि बढ्ने र संकट व्यवस्थापन गर्ने वास्तविक अनुभव आमा–बुवासँग मात्र हुन्छ।एउटा उदाहरण हेरौँ: कुनै युवा कर्पोरेट क्षेत्रमा असफल भएर वा व्यापारमा घाटा खाएर निराश हुँदा, गुगल वा च्याटजीपीटीले उसलाई व्यावसायिक आइडिया दिन सक्छन्, तर बुवाको एउटा धाप- “चिन्ता नगर छोरा, म छु नि” र आमाको हातको मिठो खानाले जति मानसिक शक्ति र पुनर्जीवन अरू कुनै प्रविधिले दिन सक्दैन।
वर्तमान चुनौती र हाम्रो सामूहिक दायित्वः नेपाल सरकारले ज्येष्ठ नागरिक ऐन र विभिन्न सामाजिक सुरक्षा भत्ताका कार्यक्रमहरू ल्याए पनि कानुनी रूपमा मात्र यो समस्याको समाधान सम्भव छैन। समस्या कानुनको भन्दा पनि मानवीय संवेदना र नैतिक मूल्य मान्यताको हो। आजको युगमा माता–पितालाई महँगा उपहार, सहरका आधुनिक फ्ल्याट, ब्रान्डेड कपडा वा ठूलो बैंक ब्यालेन्सभन्दा पनि सन्तानको थोरै समय, मीठो बोली, आदर र आत्मियताको बढी खाँचो छ।यदि रोजगारी वा बाध्यताका कारण विदेश वा टाढा बस्नुपरेको छ भने पनि प्रविधिको प्रयोग गरेर दैनिक रूपमा आमा-बुवासँग संवाद गर्ने, उनीहरूको स्वास्थ्यको ख्याल राख्ने र उनीहरूसँगै समय बिताउने वातावरण मिलाउनु प्रत्येक सन्तानको न्यूनतम कर्तव्य हो।
निष्कर्षः
माता–पिताको ऋण र त्यागको मूल्य संसारको कुनै पनि सम्पत्तिले चुक्ता गर्न सक्दैन। ९ महिना गर्भमा राखेर मृत्युसँग लड्दै जन्म दिने आमा र आफ्नो गाँस काटेर सन्तानको भविष्यका लागि पसिना बगाउने बुवा नै यस धर्तीका साक्षात् भगवान् हुन्। वैदिक युगमा जसरी उनीहरू पूजनीय थिए, आजको डिजिटल र भौतिकवादी युगमा पनि उनीहरूको महत्त्व र आवश्यकता उत्तिकै अटल छ।भौतिक विकासले मात्र मानव जीवन सुखी हुन सक्दैन जबसम्म हाम्रो घरभित्रका ‘जीवित देवताहरू’ रुन्छन्। त्यसैले, समाजलाई सभ्य र सुसंस्कृत बनाउन तथा आफ्नो घरलाई नै वास्तविक मन्दिर बनाउन आजैबाट, आफ्नै घरबाट आमा–बुवाको सम्मान र सेवा गर्न सुरु गरौँ। सम्पूर्ण महान माता-पिताहरूमा नमन!
लेखक गणेश प्रसाद जोशी चैतन्य ग्रुप अफ नेपालका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो?
